ААРЫЛАРДЫН БАЙЛАНЫШ КУРУУ ЫКМАЛАРЫ

Чыныгы Малик Аллах өтө Улуу, Андан башка кудай жок; (Ал) Керим, Арштын Рабби. (Мүминун Сүрөсү, 116)

Илимпоздор он миңдеген аары жашаган уюкта кантип тартип орнотулат деген суроонун жообун табуу үчүн көп жылдардан бери көптөгөн изилдөөлөрдү жасашты. Бул темада көптөгөн илимий эмгектер да даярдалды. Мисалы, аарылар темасында алдыңкы адистердин бири Мюнхен университетинин профессорлорунан, австриялык зоолог Карл фон Фриш «The Dance Language and Orientation of Bees» (Аарылардын бий тили жана багытты аныкташы) аттуу 350 беттик китебин толугу менен аарылардагы байланыш темасына арнаган.

ДҮЛӨЙ ААРЫЛАР КАНТИП ТҮШҮНҮШӨТ?

Аарылар көбүнчө тамак табуу үчүн алыстарга барып, көп тарапты кыдырууга мажбур болушат. Жаңы бир азык булагын тапкан аары колониянын башка мүчөлөрүнө кабар берүү үчүн тездик менен уюкка кайтат. Кыска убакыттан кийин колониянын башка мүчөлөрү азык булагынын айланасында учуп башташат.

Аарылар дүлөй болушат, ошондуктан бири-бири менен үн аркылуу байланыш кура алышпайт.72 Бирок азык булагынын ордун колониянын башка мүчөлөрүнө эч адашпай таба тургандай кылып сүрөттөй алышат. Сүрөттөө ыкмасы болсо өзгөчө бир ыкма.

Аарылардын тапкан жерлерин бири-бирине кантип кабар берээрин изилдеген илимпоздор өтө таң калыштуу нерсени көрүшкөн. Аарылар сүрөттөгүсү келген жерди «бийлөө аркылуу» башкаларга түшүндүрүп беришет. Азык булагын табуу үчүн ал булактын уюктан алыстыгы, багыты, көлөмү сыяктуу бүт керектүү маалыматтар ушул бийде камтылат.

Азык булагын тапкан аары уюкка кайтып, башка аарылардын көңүлүн буруу үчүн тынымсыз белгилүү кыймыл-аракеттерди кайталап баштайт. Аарынын кыймылдарынан азык булагы жөнүндөгү бүт маалыматтарды алууга болот. Мисалы, чаңча топтоп келген бир аары уюкка кайтканда жүгүн курбуларына берип, кайра учуп кетсе, бул «аары пайдаланган булак белгилүү бир булак же түшүмү аз» деген мааниге келет. Суу аз болгон кездерде болсо бул бий суунун булагынын ордун көрсөтүү үчүн да колдонулат.73

Аарылардын бийлери

Аары бийинин эки түрү бар. Бийдин формасы азык булагынын алыстыгына жараша өзгөрөт.

«Айланма бий» деп аталган бий эң көп кездешет жана булактын алыстыгы менен багытын көрсөтпөйт. Болгону жумушчуларга уюктун жакын жеринде, 15 метрден жакыныраак аралыкта бир булак бар экенин кабар берет. Бул бий учурунда жакын жерден булак таап алган жумушчу аары алгач уюктун ичиндеги жумушчуларга ширени берип, андан соң бийлеп баштайт. Башка аарылар кийинчерээк бул бийге кошулушат. Бийчи кайра кайра кичине айланаларды чийет. 1-2 жолу айланган соң, кээде андан да бат бат артка бурулат. Бир канча секундага же бир мүнөттөй убакытка созулган бул бийде 20 жолудай айлануу жасалат. Андан соң бийчи менен уюктагы аарылар кайрадан шире алмашышат. Эң аягында бий бүтөт. Бийлеген аары башка бир азык издөө үчүн уюктан чыгат. Карл фон Фриш бир экспериментте бийчи аары менен мамиледе болгон 174 жумушчунун 155инин 5 мүнөттүн ичинде азык булагын туура тапканын аныктаган.74

Аарылар бийлөө аркылуу жасаган сүрөттөөлөрүн караңгы бир уюктун ичинде жасашат. Бул аарылардын кемчиликсиз байланыш жөндөмүн жакшыраак түшүнүү жагынан маанилүү бир жагдай. Аарылар айланасына топтолгон башка аарыларга азыктын булагы жөнүндөгү керектүү бүт маалыматтарды караңгы жерде беришет. Уюктардын үстүндөгү бүт кыймылдарын караңгы болгонуна карабастан, бүт аарылар туура түшүнүп, ошол замат колдонушат.

Аарылар уюктан 15 метрдей аралыктагы азык булактары үчүн айланма бийди колдонсо, 25-100 метр арасындагы азык булактары үчүн бир өткөөл бий болгон чайпалма бийди колдонушат. Мындан тышкары, бал аарылар уюктан 100 метрден алысыраак булактар үчүн булактын алыстыгын, багытын жана сыпатын кабар берген куйрук бийи аркылуу байланыш түзүшөт. Бул бий ошондой эле «8 саны бийи» деп да аталат.

Аарылар азык булагынан уюкка кайтканда уянын үстүндө ушул бийди бийлешет. Бул бийде жумушчулар кадам таштап жатып бир тараптан курсактарын дирилдетишет. Кыймылдарынын формасы 8 санына өтө окшошуп кетет. Кадимки бир куйрук бийинде аары кыска аралык үчүн түптүз бир линияда кыймылдайт. Денесин секундасына болжол менен 13-15 жолу бир тараптан экинчи тарапты көздөй чайпайт.

Аары түз өткөн бул жолдун уяны жогорудан төмөн көздөй кесип өткөн (элестүү) казыкка болгон бурчу азык булагынын күнгө карата бурчун берет. Бийлеп жатканда жерге тик келген жогору бөлүк символдуу түрдө күндө көрсөтөт. Эгер аары уюгу менен азык булагын жана уюк менен күндүн астындагы горизонтту бириктирүүчү бир сызык чийсек, эки сызыктын арасында пайда болгон бурчтун чайпалма бийдин бурчуна дал келээрин көрөбүз. Аарылар курулуш инженериндей болуп аянттарды үч бурчтуктарга бөлө алышат.75

Куйрук бийиндеги чайпалуу кыймылында аарынын курсагы эң негизги орган болуп саналат. Булчуңдар менен скелеттин дирилдөөсүнөн чыккан ызылдаган үн айланага тарайт. Аары бир жол менен түз барып жолдун аягында бурулуп, башталыш чекитин көздөй жарым айлана «сызып» кайтат. Андан соң кайра түз линия менен барып, карама-каршы багытка бурулат. Айлана бийиндеги сыяктуу, куйрук бийи дагы бийчинин токтоп ашказанындагы балды жакындардагы жумушчуларга таратышы менен бүтөт. Бийди көргөндөр 0,1-0,2 секундадай кыска убакытка дирилдешет. Бул дирилдөө бийчинин токтошуна жана ызылдаган аары менен азык алмашууга себеп болот. Шире чогулткандар да, чаңча чогулткандар да окшош бийлешет.

Бул бийди көргөн жумушчулар азык булактарынын ордун оңой эле таба алышат. Аралыкты көрсөткөн бийдин өзгөчөлүктөрүнүн бири болуп ар бир 15 секундадагы бурулуу саны менен ченелген бийдин ритми жана түз бир линиядагы чайпалма кыймылдар менен ызылдоолор саналат. Бийдин ритми азык булагы алысыраак жайгашканда жайыраак болуп, жакын жайгашканда ылдамдайт. Ошондой эле, азык булагы алысыраакта жайгашканда түз линияда көбүрөөк убакыт өткөрүлөт.76

Бирок булактын багытын гана билүү эч бир ишке жарабайт. Жумушчу аарылар бал ширесин топтоо үчүн канчалык алыска барышы керек экенин да билиши керек. Уюкка кайткан аары башка аарыларга белгилүү дене кыймылдары аркылуу гүл чаңчаларына чейинки аралыкты да айтып берет.

Бий бүткөнчө башка жумушчулар сүрөттөп жаткан аарыны тегеректеп, ар бир кыймылын карап турушат. Ошондой эле, бийчинин дирилдеген курсагына антенналары менен тийишет. Бул өтө маанилүү, себеби аарыдан чыккан абадагы үзгүлтүксүз агым азык булагына чейинки аралыкты билдирет. Аарынын денесинин ылдый бөлүгүн чайпашы натыйжасында аба агымдары пайда болот. Башка аарылар болсо антенналары аркылуу ал агымдарды кабыл алып, бара турган азык булагына чейинки аралыкты аныкташат.77 Мисалы, аары 250 метр алыстыктагы бир жерди сүрөттөө үчүн жарым мүнөттүк мөөнөттүн ичинде денесинин астыңкы бөлүгүн 5 жолу чайпайт. Мындай бийлер аркылуу аарылардын 9-10 километрге чейин жеткен аянттагы азыктардын ордун бири-бирине кабар бергени байкоолордо аныкталган.

Аарыларга керектүү маалыматтардын дагы бири болсо – бул ал жердеги азыктын сапаты. Бул маалыматты болсо бийлеген аарынын үстүнө сиңген жыттан алышат.

Чогулткуч аарылардан алынган бул маалыматтардын негизинде башка аарылар азыктын ордун оңой гана табышат. Азык булагына көп аарынын чогулушу уюкта бийлеген аарылардын саны менен да түз байланышта болот. Бир аарынын бийинен бүт уюк жөнөп калбайт. Эң алгач колониядан бир топ аары алдынан барышат. Бул топ учуштан кайтканда алар да бийлесе, көбүрөөк аары жөнөйт. Тапкан булагы канчалык жакшы болсо, ошончо көпкө бийлеп, көбүрөөк аарыны ээрчитишет. Ошентип колониянын азык чогулткучтар командасы дайыма эң жакшы азык булагын көздөй багыт алат.

Табылган азык булагы түшүмсүз болгондо да аарылар бийлешет. Бирок мындайда аарылардын бийи көңүлсүз жана кыскараак болот. Бул уюктагы башка аарыларга да таасир берет жана бийчилердин жанына чогулган аарылар кыска убакыт ичинде тарап кетишет. Бул жагдайда жаңы бир команда азык издөөгө чыгат.

Эми бул жерде бир аз ой жүгүртөлү. Жогоруда терең сөз кылынган бийди бал аарылар бийлешет. Башкача айтканда, адамдар көчөгө чыкканда, бакчаларында баратканда, балкондордо отурганда көп жолуктурган, көлөмү бир канча сантиметр болгон жандыктар. Бул жерде кызыктай бир парадокс бар. Адамдар бал аарыларды жөнөкөй, бүт тарапта учуп жүргөн чымын-чиркейлердин бир түрү катары көрүшөт, бирок бул жерге чейин айтылгандар өтө курч бир акыл менен гана жасала ала турган иш-аракеттер болуп саналат. Аарылар бий аркылуу жасаган сүрөттөөнү бир адамдан талап кылсак, мынчалык ийгиликке жете албайт. Себеби адам баласы акылдуу жана аң-сезимдүү болгону менен, мынчалык так эсептерди өлчөгүч шаймандарсыз жасай албайт.

Андай болсо аарыларга мындай акылдуу кыймыл-аракеттерди ким үйрөткөн? Аарылар бул кыймыл-аракеттерди башка аарылардан үйрөнүшпөйт, алардын жашоосунан мындай таалимди көрө албайбыз. Алар булардын баарын билип, убактысы келгенде жасай тургандай болуп дүйнөгө келишет. Жана бул жер жүзүнүн бүт тарабында, миллиондогон жылдан бери жашап келе жаткан бүт аарыларга тиешелүү.

Демек, бул жерде абийирдүү бир адам эч тана албай турган улуу бир чындыкты көрөбүз: бүт жандыктардын Жаратуучусу Аллах бал аарыларды дагы кемчиликсиз кылып жараткан жана аларга ушундай акылдуу кыймыл-аракеттерди үйрөткөн. Бал аарылар Нахл Сүрөсүндө кабар берилгендей, Раббибиздин аларга берген илхамы менен кыймылдашат.

Аарылардын бий аркылуу жасаган сүрөттөөсүн жакшыраак түшүнүү үчүн уюктун ичиндеги аарылардын кыймылдарын жана ал чөйрөнү ойлонуу керек. Эволюционист бир жазуучу Мариан Стемп Доукинс (Marian Stamp Dawkins) «Жаныбарлардын жымжырт дүйнөсү» аттуу китебинде аарылардын бул сүрөттөөнү кантип жасаары жөнүндө мындай дейт:

Аарылардын көйгөйү – бул алардын ичи караңгы, азык да, күн да көрүнбөгөн бир уюктун (бал челектин) ичинде жасашы. Бул эле эмес. Аарылар тигинен жайгашкан бир уянын үстүндө бийлешет.78

Эми элестетип көргөнгө аракет кылыңыз. Азыктын ордун сүрөттөгөн аарылар тигинен (вертикалдуу) бийлешкени менен, бул маалыматты колдонуп азык издөөгө чыга турган аарылар туурасынан (горизонталдуу) турган мейкиндикте жолго чыгышат. Башкача айтканда, аарыларга кайсы багытты көздөй учаары жөнүндөгү маалымат негизи горизонталдуу мейкиндикте болушу керек. Эгер аарылар вертикалдуу абалда жасалган бир сүрөттөөгө карап жол жүргөндө, түптүз жогору көздөй учуп азык издеши керек болмок; анда эч качан азык таба алышмак эмес.

Доукинс китебинде бул жөнүндөгү сөзүн мындайча улантат:

...Ошондуктан аарылар азыктын ордун ошол багытка белги берип же ошол тарапты көздөй бийлеп билдире алышпайт. Уюктан азыкты көздөй учуу маршрутун уюктун ичинде жердин тартылуу күчүнө карап бир горизонт белгилеп (сыртка чыккан соң күнгө карап белгилешет), ошонун үстүндө көрсөтүшөт. Берки аарылар болсо сыртка чыкканда бул маалыматты күнгө карап тууралашат. Эгер азык күн турган тарапта болсо бийчи аары чайпалган түз учууну уюкта тик (вертикалдуу) позицияда жасайт. Эгер азык күндүн 40 градус батышында болсо, тик сызыктын 40 градус солунда учат. Ошентип бийчи аары азык жайгашкан жердин бурчун күндүн ордуна, тик сызыкка карап көрсөтөт жана караңгы уюктун ичиндеги курдаштарына күнгө чыкканда кайсы багытты көздөй учаары жөнүндө маалымат берет.79

Бул жерде айтылгандар жөнүндө ойлонолу. Аарылар караңгыда жана башка бир мейкиндикте болгонуна карабастан, сүрөттөөнү толук туура түшүнүп, максатты дайыма туура табышат. Сүрөттөп берген аарынын тик сызыкка карата жасаган кыймылдарын бурчтарды эсептей алган башка аарылар толук түшүнүшөт. Мариан Стемп Доукинс бул жөнүндөгү пикирин төмөнкүчө айткан:

Аарылардын муну (бурчту эсептөөнү) туура жасашы бири-бирине чындап маалымат өткөргөндүгүнүн бир көрсөткүчү.80

Көрүнүп тургандай, бүт аарылар бурчту эсептей алышат. Муну Доукинс аарылардын бири-бирине маалымат өткөрүшү деп чечмелеген. Бирок бул жерде маанилүү суроолор туулат. Аарылар мындай эсептөө ыкмасын кантип табышкан? Күндү карап, аарыдай бир жандыктын горизонталдуу менен вертикалдууну айырмалай алышы, сүрөттөөгө карап өз алдынча бурчту белгилей алышы жана муну дайыма туура жасашы мүмкүнбү? Мындан тышкары, аарылар бир нерсени чечмелөө жөндөмүнө кантип ээ болушкан? Күндү компас катары колдонууну кантип үйрөнүшкөн?

Аарылардын мейкиндиктин айырмасын, бурчту өлчөө, эсептөөлөрдү жасоо сыяктуу математикалык операцияларды өз алдынча жасай албашы апачык бир чындык. Аарылардагы бүт бул жөндөмдөрдүн бир гана себеби бар. Аарылар улуу бир күч-кудурет тарабынан башкарылып турушат. Бүт ааламды башкарган бул кудурет Аллахка тиешелүү. Аарыларга бүт жөндөмдөрдү Аллах берген.

Аарылар күн бүркөө болгондо кантип багытты аныкташат?

Азыкты көздөй учуп баратканда аарылар бир тараптан күндү карап барышат. Бул бий аркылуу көрсөтүлгөн багыт менен бурчту колдонуу үчүн керек.

Аарылар жасаган бул жумуштун канчалык кереметтүү экени даана көрүнүп турат. Бирок аарылар мындан да кереметтүү нерсени жасашат. Күн бүркөө болсо да, күндү компас катары колдоно алышат, муну болсо ультра-кызгылт көк нурларды колдонуу аркылуу жасашат. Ультра-кызгылт көк нур толкундары булут өтө калың болбосо, булуттардын ичинен өтө алат. Ошондуктан жумушчу аарылар күндүн багытын аныктоо үчүн ушул толкундарды пайдаланышат. Күндөн тараган табигый нур поляризацияланган болот, башкача айтканда, нур толкундарынын термелүүсүнүн багыты күн асманда кыймылдап баратканда белгилүү бир тартипте өзгөрөт. Мындай поляризацияларды адамдар көрө алышпайт, бирок аарылар жана дагы көптөгөн жандыктар сезе алышат. Күндүн көрүнбөшү же асмандын бүркөө болушу бул жандыктарга тоскоолдук жаратпайт. Аарылар булуттуу асманды кандайдыр бир мааниде «пакеттелгендей» элестетет жана күндүн ошол учурдагы турушу керек болгон ордун эсептей алышат.81 Албетте, бул өзгөчөлүк дагы Аллахтын улуу долбоорунун мисалдарынын бири. Бал аарылар ушул өзгөчөлүктөр аркылуу жашоосун улантышууда.

Аарылар абдан так сүрөттөө жасашат

Аарылар бийчи аарынын бийин көргөн соң уюктан чыгып максатты көздөй жөнөшөт деп айттык. Бирок аарылар бул жерде өтө маанилүү бир көйгөйгө кабылышат. Аарыларга жасалган сүрөттөөдө күн негиз катары алынат. Бирок күн ордунда кыймылсыз турган бир тело эмес. Белгилүү болгондой, күндүн орду ар 4 мүнөттө 1 градуска жылат. Аары эгер бирдей бурч менен бара берсе, күндүн кыймылынан улам көздөгөн жерине эч качан бара албайт. Ар 4 мүнөттө 1 градустук ката кетирет жана алыс аралыктарда болсо такыр эле башка тарапка кетип калган болот.

Өтө кыска аралыктарда, мисалы, 200 метр аралыкта бул бир көйгөй жаратпайт. Себеби аарынын бир мүнөттө басып өткөн жолу болжол менен саатына 13 км=мүнөтүнө 216 метрдей болот.82

Бул жерде «көздөлгөн жер 4 мүнөттөн алысыраак аралыкта болсо эмне болот?» деген суроо туулат.

Аарылар 10 километрлик аянттан азык чогулта алышат деп айткан элек. Аары 10 км жолду басып өтүү үчүн болжол менен 45 мүнөт учушу керек.83 Бирок күндүн орду 45 мүнөттө болжол менен 11 градуска жылат. Эгер аары уюкка кабар берген аарынын сүрөттөгөн бурчу менен жүрүп отурса, күндүн орду өзгөргөн сайын азык булагынан алыстай берет. Албетте, бул жерде уюктан 10 км алыска барган аарынын артка кайтканда деле ушул сыяктуу күндүн ордуна жараша азык булагынын ордун эстеп калганын да белгилей кетүү керек. Болгондо да, ал аары жүк менен кайткандыктан, ылдамдыгы жайыраак болот (9 км/саат).84 Ошондуктан аары кайтып келгенге чейин күн 16,5 градуска жылат. Демек, аары күнгө карап сүрөттөө жасаганда ката кетирүү ыктымалдыгы келип чыгат. Бийлеген аарынын 16,5 градустук катасы менен жолго чыккан аарынын 11 градустук жаңылыштыгын кошсок, аары 10 километрлик бир аралыкта азык булагынан 27,5 градустай алыс жакка кетип калган болот. Болгондо да, азык чогулткуч аары мынчалык алыс жерге барганда, эгер азык таба албаса, кайра кайтканга күчү да калбайт. Себеби аарылар барган жеринен көбүрөөк азык менен кайтуу үчүн курсактарына аларга кабар берилген аралыкка жеткидей гана бал алышат. Бул бал түгөнгөндө күчтөрү да түгөнүп, ширеге жете албаса, энергиялары калбаганы үчүн артка кайта алышпайт.

Бирок мындай болбойт. Миллиондогон жылдан бери аарылардын көрсөткөн бүт сүрөттөөлөрүн -күндүн жылганына жана бурчунун өзгөргөнүнө карабастан- башка аарылар түшүнүшүүдө жана азык булактарын эч кыйынчылыксыз табышууда. Бул болсо аарылардын күнгө карап бурчту эсептөөдө жаңылыштык кетирбей турганын көрсөтөт. Математикалык тил менен айтканда, аарылар күндүн ар 4 мүнөттө бир градуска жылаарын эсепке алышат. Бул эсептөөлөрдүн натыйжасында булактын ордун туура эстеп калышат жана башкаларга туура сүрөттөп беришет. Күнгө карап бурчту эсептеген башка аарылар дагы бул сүрөттөөнү түшүнүп, сүрөттөлгөн жерди табышат.

Жогорудагы абзацты жакшылап ойлонуп кайра окусак, аарылардын бул өзгөчөлүгүнүн кереметтүү экенин заматта түшүнө алабыз. Бул жерде сүйлөмдөрдү кадимки көнүмүш адат менен окуп койбой, бир-бирден, айтылып жаткандарды элестетүүгө аракет кылып, акылыбызды, логикабызды жана абийирибизди колдонуп ойлонуп көрөлү. Бүгүнкү күндө күндүн канча мүнөттө канчалык бурчка жылаарын билген адамдардын саны деле чектелүү. Ал эми бал аарылар болсо муну эң мыкты билишет жана мүнөткө, ал тургай, секундага да адашпай эң туура математикалык эсептөөлөрдү жасашат. Бир аары бул тармакта адис эмес бир адам дагы жасай албаган мындай эсептөөлөрдү өз акылы менен жасай алабы? Албетте, жасай албайт; бул жөндөм аарыга Аллах тарабынан берилген. Аары муну өз акылы менен жасайт деп айтуу акыл жана логикага такыр сыйбайт. «Аарылар «эволюциялык бир процессте» мындай эсептөөнү өз алдынча үйрөнгөн» деп айткан бир адам «аарылар «эволюциялык бир процессте» бир канча кылымдан кийин учурдагы эң белгилүү математика профессорлоруна караганда жакшыраак эсеп чыгара алышат» да деши керек. Бир адам ушундай бир ойду жактай алабы? Албетте, жактай албайт; мындай нерсени айткан адамдын акылы жайындабы деген күмөн пайда болот.

Аарылар эсептегенди кайдан үйрөнүшкөн?

Бул жерге чейин айтылгандардан да көрүнүп тургандай, аарылар ар кандай эсептөөлөрдү жасашат жана ал эсептөөлөрдө күндү колдонушат. Бир аарынын жердин жана күндүн кыймылдарын жана алардын натыйжаларын өзүнүн акылы менен түшүнүшү жана ошого карап иш-аракет жүргүзүшү эч качан мүмкүн эмес. Аарылардын мындай эсептөөлөрүнүн дайыма кокустан туура чыга бериши да мүмкүн эмес. Анткен менен -бул тармактагы илимпоздордун баары кабыл алгандай- аарылар мындай эсептөөлөрдү миллиондогон жылдан бери катасыз жасап келе жатышат.

Бир адам адашып кеткенде -эгер бул багытта атайын билим алган эмес болсо- жүрө турган багытын табуу үчүн компас сыяктуу каражаттарга муктаж болот. Ал адамдын күндүн бурчуна карап эсептөөлөрдү жасап, өз багытын аныкташы дээрлик эч мүмкүн эмес. Ал эми бир аары болсо күндүн жылып баратканына карабастан, көргөн жерин эч катасыз уюктагы башка аарыларга сүрөттөп бере алат.

Аарылардын мындай кереметтүү жөндөмдөрү кантип пайда болгон? Аарылар мындай эсептөөлөрдү жасаганды кантип үйрөнүшкөн?

Бул суроолордун жооптору абдан маанилүү. Эң биринчиден, аарылардын багытты аныктоо жана аны башка аарыларга сүрөттөп берүү жөндөмү алгач пайда болгон кезден баштап бар болушу керек болгон. Бул аарылардын азыктануу жана бир жерге башкалкалоо муктаждыгын камсыздашы жана натыйжада тукумун уланта алышы үчүн сөзсүз керектүү болгон бир жөндөм.

Бул жөндөмдүн эволюционисттер айткандай убакыттын өтүшү менен, акырындап пайда болушу мүмкүн эмес. Ошондуктан эволюция теориясын жактаган илимпоздор дагы «аарылардын бий аркылуу байланыш куруу жөндөмү кантип пайда болгон» деген суроонун алдында өтө оор абалда калышууда. Мисалы, учурдагы белгилүү эволюционисттердин бири Ричард Доукинс (Richard Dawkins) аары бийинин эволюциясы жөнүндө узатылган суроого жооп бере албай айласы кеткен. Доукинстин аарылардын бийи жөнүндөгү суроолорго берүүгө аракет кылган жообу мындай болгон:

«Бир пикир айтуу керек болсо... Балким бий бир... Болжолдоо көп деле кыйын эмес... Мунун эмне себептен болгонун эч ким билбейт, бирок кандайдыр бир жол менен болууда...

Учурдагы аары бийинин жөнөкөйүрөөк бир башталыштан эволюциялашканы жөнүндө бир катар акылга сыярлык өткөөл этаптарды таптык. Сизге айтып берген аңгемем сыяктуу... бул туура бир аңгеме болбошу мүмкүн. Бирок ушуга окшогон бир нерсе сөзсүз болгон чыгаар.»85

Доукинстин бул суроого берген жообунун логикасыздыгынан да көрүнүп тургандай, аарылардын бийин кокустуктар менен, өткөөл этаптар менен айтып берүү ойдон чыгарылган бир аңгеме деңгээлинде гана болушу мүмкүн.

Күндү пайдаланып бурчту эсептөө кокустан пайда боло турган бир жөндөм эмес. Бирок аарылардын бийлегенди үйрөнүшү же бурчту эсептей алышы да жетиштүү болбойт; мындан тышкары, буларды башкаларга сүрөттөп бергенде алар да муну түшүнүшү зарыл. Буларды ойлонгондо «кокустук» сыяктуу бир ыктымалдыкты ойлоп коюунун дагы тантыктык болоорун түшүнөбүз. Канча убакыт күтсөк дагы бир жандыкта мындай эсептөөлөрдү жасоо жөндөмү өзүнөн-өзү эч качан пайда болбойт.

Аарынын ой жүгүртүү жөндөмү жок. Анткен менен, башынан бери айтылып келе жаткандай, жасаган бүт кыймыл-аракеттери теңдешсиз бир акылдын жана аң-сезимдин бар экенин көрсөтөт. Ааламдын бүт тарабындагы сыяктуу, аарыларда да көрүнгөн бул акыл менен аң-сезим бүт нерсени кемчиликсиз кылып жараткан Аллахка тиешелүү.

ААРЫЛАРДЫН КӨЗДӨРҮ

Аарылардын күндү пайдалана алуу жөндөмүн байкаган илимпоздор алардын кантип багытты аныктаарын изилдеп башташкан. Эң башында аарылардын көзүнүн түзүлүшү изилденип, көздөрүнүн бул эсептөөлөрдү жасай ала тургандай долбоордо экендиги аныкталган.

Аарылардын көзүнүн түзүлүшү абдан өзгөчө. Аарынын көздөрүндө «омматидиялар» деп аталган 6900 даанадан, өз-өзүнчө көргөн бөлүктөр бар. Бул бөлүктөрдүн ар бири өз алдынча бир көздөй болушат. Булар бир кутудагы камыштардай бир жерге чогултулушкан. Ошондой эле, ар бири сыртта бир аз дөмпөк жана тунук бир объектив (линза) менен аяктайт.86 Бул объективдер көздүн айнек сыяктуу эллипс формасындагы сырткы катмарын түзөт. Аарылардын башынын эки тарабында жайгашкан бириккен көздөрүнөн тышкары, баштарынын үстүндө 3 жөнөкөй көздөрү да болот. Башынын үстүндөгү бөлүктөр күндүн нурунун күчүн өлчөө үчүн колдонулат деп болжолдонууда. Аарынын көзүнүн адамдын көзүнө салыштырмалуу эки артыкчылыгы бар. Булар ультра-кызгылт көк нурларды көрүү жана жогоруда да айтылгандай, нурдун поляризациясын бөлүштүрүү.87

Мына ушул өзгөчөлүктөр аарылардын күндүн ордун жана бурчун аныкташына мүмкүнчүлүк берет. Натыйжада аарылар күн жылган сайын уюктагы башка аарыларга сүрөттөп бере турган багытын оңдоп, көздөлгөн багытты катасыз аныктай алышат.

ГҮЛДӨРДҮ БЕЛГИЛЕП КОЮУ ЫКМАЛАРЫ

Чогулткуч аары уюкка кайра кайтаардан мурда азык булагына өзгөчө бир жытты жугузуп койот. Ар бир жумушчу аарынын денесинде каалаган учурда колдонууга боло турган бир жыт баштыкчасы бар. Бул баштыкча аарынын жонунда жана денесинин арт жагында ичти көздөй кабатталган бир бүктөлгөн териден турат жана кадимки шарттарда сырттан көрүнбөйт. Аары каалаган кезде муну сыртка чыгарат жана баштыкчанын жыты ал турган гүлгө жана айланасына тарайт. Бул жыт мелисса гүлүнүн жытына окшошот жана аны адамдар дагы сезе алышат. Аарылар болсо өзүнүн уюктагы курдаштарынын жытына карата өтө сезгич болушат жана бул жытты өтө алыстардан сезе алышат.88

Бал аарылар гүлдөрдү белгилеп койгону үчүн башка аарылар бир гүлдүн ширесинин башка аарылар тарабынан түгөтүлүп коюлганын коноор замат түшүнүп, ошол замат ал гүлдөн учушат. Натыйжада убакытты да, энергияны да текке кетиришпейт.

Гүлдөрдүн уруктанышы жана аарылар

Ар кандай гүлдөр жайнаган бир шалбаада бал чогултуп жаткан аарыларга бир саамга байкоо жасасак, кызыктуу көрүнүштү байкайбыз. Аарылар ар жолкусунда бир гүл түрүн гана кыдырышат. Бир гүлдөн экинчисине учуп жатканда башка түрдөгү гүлдөргө көңүл да бурушпайт.

Кээде бир канча күн бою бир түрдөгү гүлдөрдү зыярат кылган аарылардын бул кылганы өздөрүнө да, гүлдөргө да пайдалуу. Муну мындайча түшүндүрүүгө болот. Бир гүлгө биринчи жолу конгон бир аары ал гүлдүн түзүлүшүн билбесе, бир тамчы шире табуу үчүн бир топ убакыт эмгектенүүгө мажбур болушу мүмкүн. Аары бир гүлгө бешинчи же алтынчы жолу конгон соң гана ылдамдыгы жана жөндөмү өсөт жана максатына оңой жеткендиктен убакыттан үнөмдөп баштайт.

Мунун гүлдөргө пайдалуу тарабы болсо – бул аарылардын бир гүл түрүн тандашынын ылдам жана коопсуз бир уруктанууга себеп болушу. Себеби бир гүлдүн чаңчасы башка гүлдөрдү уруктандыра албайт жана аарылар бир түрдөгү гүлдөрдү кыдырганда гана гүлдөр уруктанышат. Аарылар бир түрдөгү гүлдөрдү табуу үчүн жытты пайдаланышат.

Бул жерде кыскача гүлдөрдөгү уруктануунун кантип ишке ашаарына токтоло кетүү туура болот. Белгилүү болгондой, аарылар гүлдөрдү шире жана чаңча чогултуу үчүн зыярат кылышат. Бирок аарылар чаңча топтоого аракет кылып жатканда, гүлдөр үчүн өтө маанилүү бир функцияны аткарып, алардын уруктанышына ортомчулук кылышат. Гүлдөрдө уруктануу ишке ашышы үчүн гүлдүн ургаачы уругу эркек уруктар менен (чаңчалар менен) биригиши керек. Башкача айтканда, гүлдүн чаңчалары чаңдыктын үстүнө келип ал жерден ургаачы урук менен биригиши керек. Гүлдөр көбүнчө эркектик органдарындагы чаңчаларды чаңдыктарынын үстүнө өздөрү жеткире алышпайт. Чымын-чиркейлер аркылуу биригүү болгондо гана уруктануу ишке ашып, жаңы гүлдөрдү өстүрө турган уруктар пайда болот.89

Көрүнүп тургандай, гүлдөр менен аарылардын арасында өтө маанилүү бир байланыш бар. Эки жандык тең бири-бирин өзүнө тарта турган кылып Аллах тарабынан долбоорлонгон. Мисалы, чымын-чиркейлер тарабынан уруктанышы керек болгон гүлдөр аларды өзүнө тарта турган ширелерди чыгарышат жана чындыгында аарыларды ошол ширелер өзүнө тартат. Мындан тышкары, гүлдөр жыттары же ачык түстөрү аркылуу дагы чымын-чиркейлердин көңүлүн бурушат.

Аарылар менен гүлдөрдүн арасындагы бул байланыш адамдар үчүн дагы өтө маанилүү. Себеби бал челекчилик кылуунун айыл-чарбада мааниси чоң. Көптөгөн мөмөлөр жана гүлдөр негизинен аарылар аркылуу уруктанышат. Ошондуктан кээде адистер аарылардын бул багыттагы колдоосун бал өндүрүүгө караганда маанилүүрөөк бир салымы деп баалашат. Бул маалыматтарды ойлонгондо, оюбузга Нахл Сүрөсүндөгү бал аары жөнүндөгү аяттар келет. Аллах бул аяттарда аарылардын бүт мөмөлөрдөн жешине көңүл бурган:

Раббиң бал аарыга вахий кылды: тоолордо, дарактарда жана алар курган үйлөрдө өзүңө үйлөр кур. Кийин мөмөлөрдүн баарынан же, ушундайча Раббиң сага жеңил кылган жолдор менен жүр-уч. Алардын курсактарынан ар кандай түстөрдөгү шербеттер чыгат, анда адамдар үчүн бир шыпаа бар. Эч күмөнсүз, ойлонгон бир коом үчүн чындыгында мында аяттар бар. (Нахл Сүрөсү, 68-69)

Бул жерде белгилей кетчү жагдай; аарылардан башка чымын-чиркейлер дагы гүлдөрдү уруктандырышат. Бирок аарылар санынын көптүгү, эмгекчилдиги жана дене түзүлүшүнүн ыңгайлуу болушу себептүү чаңчаны башка чымын-чиркейлерге салыштырмалуу көбүрөөк санда ташышат. Айыл-чарбанын көп бөлүгү аарылардын чаңдаштыруусунан көз-каранды болот. Чымын-чиркейлер аркылуу чаңдашуунун 80%ы бал аарылардын мойнунда. Бул чаңдашуу болбогондо, мөмө-чөмө жана жашылча-жемиштердин түшүмдүүлүгү бир топко азаймак.

Гүлдөр менен аарылардын бири-бирине төп келиши

Гүлдөрдүн уруктанышында өтө маанилүү ролду ойногон аарылар уруктандыра албаган гүлдөр дагы бар. Мисалы, аарылар кызылды көрбөгөнү үчүн бул түстөгү гүлдөрдү уруктандыра алышпайт. Шилби, кызыл беде, жапайы зыгыр сыяктуу ичинде башка түсү жок кызыл түстүү кээ бир өсүмдүктөр башка чымын-чиркейлер тарабынан уруктанышат. Бул гүл түрлөрүнүн түсүнөн тышкары аарылардын уруктандырышына бөгөт койгон дагы бир кызыктуу өзгөчөлүктөрү бар. Бул гүлдөрдүн ширеси гүлдүн өтө тереңинде болот. Бул гүлдөрдү уруктандырууну каалаган чымын-чиркейлердин гүлдүн ички бөлүгүндөгү бул аймакка жетүү үчүн өзгөчө органдары болушу керек. Чымын-чиркейлердин, ошондой эле, кызыл түстү көрүшү керек экенин да унутпаш керек. Башкача айтканда, бул өсүмдүктөрдү уруктандыра турган жандыктарда бул эки өзгөчөлүк тең болушу керек; гүлдөрдүн терең ичине жете ала турган атайын бир орган жана кызылды көрө ала турган көздөр. Чындыгында табиятта кызыл түстү көргөн эки гана чымын-чиркей түрү бар: сары аарылар жана чокмор муруттуу көпөлөктөр (күндүзгү көпөлөктөрдүн бир тобу) жана болгондо да, бул жандыктардын экөөсүндө тең тереңдеги ширелерге жете ала турган узун шлангдар бар.90

Мындай шайкештикти кокустуктар менен түшүндүргөнгө аракет кылуу, албетте, акылсыздык болот. Эч бир кокустук эки түрдүү жандыкта бири-бирине толук шайкеш келе турган физикалык өзгөчөлүктөрдү пайда кыла албайт. Мындай шайкештик (төп келүүчүлүк) эки жандыктын тең бир Жаратуучу тарабынан жаратылганын далилдейт. Бүт жандыктарды башкарган Аллах экөөсүн тең бири-бирине шайкеш кылып жараткан.

Булактар:

72- Bilim ve Teknik Dergisi, Cilt 23, Sayı:269, Nisan 1990
73- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s. 135-136
74- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.152
75- Discovery, Nov. 97, s. 87
76- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.155
77- Marl L. Winston, The Biology of the Honey Bee, s. 154-156
78- Marian Stamp Dawkins, Hayvanların Sessiz Dünyası TÜB‹TAK, Popüler Bilim Kitapları, 1999, Ankara, s.137
79- Marian Stamp Dawkins, Hayvanların Sessiz Dünyası, s.137
80- Marian Stamp Dawkins, Hayvanların Sessiz Dünyası, s.137
81- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.163-164
82- Prof.Dr.Ali Demirsoy, Yaflamın Temel Kuralları, Omurgasızlar/ Böcekler, Entomoloji Cilt II / Kısım -II, Ankara; s. 66
83- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.171
84- Prof.Dr.Ali Demirsoy, Yaflamın Temel Kuralları, Omurgasızlar/ Böcekler, Entomoloji Cilt II / Kısım -II, Ankara; s.66
85- http://www.origins.org/articles/bohlin_upariver.html
86- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.15
87- Encyc. Americana, 1993, USA, Vol.3, Int. Headquartes, Danbury Connecticut, s.439
88- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.143
89- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.41
90- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.31

КОЛОНИЯНЫН БӨЛҮНҮШҮ

...Ал чыгыштын дагы, батыштын дагы жана булардын арасындагы бүт нерселердин дагы Рабби... (Шуара Сүрөсү, 28)

Эне аары жаздын башынан баштап күнүнө 1500-2000 жумуртка таштайт деп айткан элек. Эгер аарылар бир чара көрбөсө, белгилүү убакыттан соң уюктун сыйымдуулугу аарылардын муктаждыгын канааттандыра албай калат. Эне аарынын жумурткалоо ылдамдыгына карап эсептесек, 1 айдын ичинде эле колонияга 45000 менен 60000дин арасында аары кошулат. Аарылардын санынын мындай ылдам өсүшү аары колониясынын кыска убакыт ичинде функцияларын аткара албай калышы деген мааниге келет.

Белгилүү болгондой, эне аары чыгарган зат уюктагы тартипти орноткон факторлордун бири. Уюктагы жумушчулардын санынын өсүшү менен бирге белгилүү убакыттан соң бир аарыга туура келген эне аары чыгарган зат дагы азайып баштайт. Эне аары чыгарган заттын азайышы аарыларга тургундардын санынын өсүшүн чечүүгө убакыт келгенин билдирет.91

Бир жерде тургундардын саны көбөйгөндө көрүлө турган чаралар белгилүү. Же жашаган жерди кеңейтүү же болбосо элдин санын азайтуу керек болот. Аарылар бул эки жолдун эң ыңгайлуусун тандашат. Жашаган жерди кеңейтүү маселени чечпейт, себеби маселе конуштун тардыгынан эмес, эне аары чыгарган заттын жетишсиздигинен келип чыгат. Бул зат жетишсиз болгондо ургаачылардын көбөйүү органдары өрчүп баштайт жана колониянын өзгөчө жыты жоголо баштайт. Мунун натыйжасында жумушчу аарылар тынымсыз эне аары клеткасын жасап башташат. Кыскасы, уюктагы бүт тең салмактуулуктар астын-үстүн болот.

Аары уюктарындагы тургундардын санын пландоо ыкмасы эң акылдуусу болуп саналат. Аарылар элдин саны көбөйгөндө санды азайтуу жолун тандашат. Бирок муну, кыш айларында мажбур болгондогу сыяктуу, личинка менен куурчакчаларды өлтүрүү аркылуу жасашпайт. Аарылардын чарасы өтө акылдуу жана бүт тарабынан пайдалуу бир жол болуп саналат. Бир уюкта (бал челекте) элдин саны көбөйгөндө, уюктагы аарылардын бир бөлүгү мурдакы эне аары менен бирге колонияны таштап, башка конуш издеп жөнөшөт.

Аарылардын уюктагы тургундарды азайтуу үчүн колдонгон бул ыкмасы «бөлүнүү» деп аталат. Ушундайча аарылар жаңы колонияларды түзүшөт.

ААРЫЛАР САПАРГА ЧЫГААРДАН МУРДА КӨРҮЛГӨН ДАЯРДЫКТАР

Аарылар бөлүнүү операциясынын биринчи этабында -жаздын башында- эркек аары клеткаларын жасап башташат. Эркектер башкаларга салыштырмалуу көбүрөөк убакытта жетилгени үчүн (эне аары 16 күн, жумушчулар 21 күн, эркектер болсо 24 күн) апрельдин баштарында бул клеткалар даяр болушу керек.92 Эне аары чыгарган зат толук азайаардан мурда эркек клеткаларынын биринчи кезекте жасалышы көңүл бурарлык бир жагдай. Анткени кадимки шарттарда бул зат азайганда жумушчулар биринчи кезекте эне аарыга клетка жасашы керек болот. Ошого карабастан, жумушчулар эркек аарыларга клетка жасашат жана эркектер майдын башында клеткаларынан чыгышат. Ал ортодо эмне үчүн эркек аарыларга клетка жасалаары да белгилүү болот. Биз билгендей, эркек аарылар туулгандан 2 жумадан соң эне аарыны издеп чыга алышат. Мына ошондо эркектер жуптала турган эне аары таба алышпаса, өмүрлөрү текке кеткен болот. Ошондуктан эне аары дагы дал ушул кезде чоңойтулуп жупталуу үчүн учууга чыкканга даяр болушу керек. Эгер жумушчу аарылар эркектерге клетканы бир аз кечирээк жасаса, эне аары жуптала албайт же жупталуу кечигүүгө дуушар болот. Эне аары жупталмайынча жумуртка таштай албаганы үчүн, бул колонияга коркунуч туудурат. Жумуртка таштай ала турган мурдакы эне аары болсо жаңысы туула электе уюкту таштап кетет. Татаалдай көрүнгөн бул абал аарылардын убакытты туура пландоо жөндөмү менен дал керектүү учурда эне аары клеткаларын жасашы натыйжасында чечилет.

Бир тараптан жаңы эне аары клеткаларын жасап баштаган жумушчу аарылар экинчи тараптан мурдакы эне аарыны жумуртка таштоо ишин токтотконго мажбурлашат. Себеби аарылар көчө турган убакыт келген болот жана ушуга жараша даярдык көрүлүшү керек. Ошондуктан жумушчулар мурдакы эне аарыга аары сүтүн азыраак берип башташат. Азык жетишсиздигинен улам эне аары жумуртка таштаганды токтотот. Эне аарыга азык берүүнү токтотуунун дагы бир себеби бар. Эне аары колониядан бөлүнүп чыккан башка аарылар менен бирге уча алышы үчүн өтө чоң болбошу керек. Жумушчу аарылар колдонгон бул ыкма белгилүү убакыттан соң натыйжа берип, эне аары ыкчамыраак кыймылдап баштайт. Белгилүү убакыттан соң ал дагы башка аарылардай ылдам болуп калат.93

Жаңы уюк издөө иши башталат...

Башка убактарда чаңча, шире же суу издеген жумушчу аарылар эми колониялары үчүн жаңы орун издөөгө чыгышат. Уюкту таштоо көбүнчө жаздын аягы менен жайдын башында жүрөт. Бул мезгилде азык (чаңча жана шире) көп, күн жылуу, күндөр болсо узун болот. Бул шарттар бир аары тобунун уюкту ташташына ыңгайлуу чөйрөнү пайда кылат.

Жаңы колонияны түзүү үчүн сапарга чыга турган аарылар энергия алуу үчүн уюктан (бал челектен) чыгаардан мурда ашказандарын болушунча көп балга толтурушат. Себеби гүлдөрдү кыдырууга убактылары болбойт. Мунун натыйжасында курсактары ушунчалык чоңоюп, денелери ийнесин колдонууга керектүү ийкемдүүлүгүн жоготот.94 Ошондуктан өтө тынчтыкчыл болушат. Аарылардын бул абалынын да терең мааниси бар. Бал аарылардын мындайда тынчтыкчыл болушу адамдардын коопсуздугу жагынан маанилүү. Бөлүнүү учурунда бир колониянын болжол менен жарымы уюкту таштап чыккандыктан, 20000-30000 чабуулчу аарынын жандыктарга коркунуч туудураары анык.

Жаңы эне аары келээрге жакын мурдакы эне аары ичине жумушчу аарылар менен бир аз эркек аары кирген бир топ менен бирге уюктан бөлүнөт. Аары тобу уюктан чыккан соң жакындардагы бир бутакта же орчукта жүзүм шиңгилине окшоп бир жерге үймөлөктөшөт.95 Ал топтун ортосунда эне аары болот. Жумушчу аарылар эне аарыны ороп денелери менен бир тосмо жасап, анын коопсуздугун камсыз кылышат.96 Аарылар тартиптүүлүк менен топтолушат жана белгилүү убакыттан соң жаңы колониянын өзүнө тиешелүү жыты пайда болот.

Жогоруда гүлдөрдү белгилеп коюу жөнүндө сөз кылып жатканда айтылгандай, ар бир жумушчу аарынын денесинде каалаганда колдоно ала турган бир жыт баштыкчасы болот. Бул баштыкча аарынын жонунда жана денесинин арт жагында ичти көздөй бүктөлгөн териден турат жана колдонулбаган кезде сырттан көрүнбөйт. Бирок аары каалаган кезде муну сыртка чыгара алат. Натыйжада баштыкчанын ичиндеги атайын бездер иштеп баштайт жана жыт чыгарат. Иликтөөчү аарылар бул жытты жаңы тапкан жерин белгилөө үчүн колдонушат. Өзүнүн колониясынын жытына карата абдан сезгич аарылар иликтөөчү аары калтырган бул жытты өтө алыстардан да даана сезе алышат.97 Натыйжада бара турган жерин оңой гана табышат.

Иликтөөчү аарылар кызматта

Колониянын бир бөлүгү жүзүм шиңгилине окшоп күтүп жатканда, иликтөөчү аарылар чоң жумуштун үстүндө болушат. Ал тургай, даярдыктар алда качан башталган болот. Уюктан бөлүнүп чыгаардан бир канча күн мурун иликтөөчү аарылардын кээ бирлери жаңы орун табуу үчүн төрт тарапка тарашат. Кээде бир канча километр алыстарга чейин учушат.98

Иликтөөчү аарылар жаңы уя кура турган жаракаларды жана дарак коңулдарын издөөдө туш келди иликтөө жүргүзүшпөйт. Колония үчүн орун издеген, «турак жайдын планын» түзгөн көп сандагы иликтөөчү аарылар ар кандай эсептөөлөрдү жасап, жаңы орундун ылайыктуулугу жөнүндө орток бир пикирге келишет. Андан соң да чогуу иш алып барышат жана колония турган даракка кайтып келип, колонияны жаңы орунга жеткиришет.

Бир иликтөөчү аары ылайыктуу бир тешик же коңул тапса көпкө чейин, кээде бир саат бою, системалуу түрдө аны иликтейт. Айланып учуп тапкан жеринин сырттан көрүнүшүн анализдейт. Көбүнчө ичине кирип, тешиктин ичинде басат. Алгач кире турган жердин жакын аймактарын, андан соң ичинде басып тапкан жеринин бүт ич тарабын кыдырып чыгат. Бул темада атайын изилдөө жүргүзгөн Йель университетинен Томас Сили (Thomas Seeley) бир аарынын ушинтип 50 метр басаарын аныктаган. Сили аарыларды өзүнүн огунда айлана алган цилиндр формасындагы жасалма уюктарда бастырып эксперимент жасаган жана натыйжада аарылардын уюктун айланасын кыдыруу үчүн канча басышы керек экенин жана ошого карап тешиктин көлөмүн эсептээрин аныктаган.99

Уюкка орун издөө үчүн учкан аарылардын саны кээде эки дюжинага чейин жетет. Бул ыкманын натыйжасында колония бир учурда бир канча орун жөнүндө альтернативдүү маалымат алат. Эң аягында жумушчу аарылар ыктымалдуу орундарды кезеги менен иликтеп чыгып чечим алышат. Эки дюжинадай (жыйырмадан ашуун) орун электен өткөрүлүп эки же үчкө түшүрүлөт жана аягында колония үчүн кайсынысынын эң жакшы уюк болоору жөнүндө бир пикирге келинип, ошол жер жаңы уюкка айланат. Аягында колония жок дегенде иликтөөчү аарылардын көпчүлүгүнүн анализи боюнча, аймактагы ыктымалдуу эң жакшы орунду тандайт. Аарылардын жаңы уюктун ордун тандоо процесси бир канча күнгө созулушу мүмкүн. Себеби ар бир аары ыктымалдуу уюктун ордун абдан кылдат иликтейт жана 500дөй жумушчу аарынын ар кандай ыктымалдыктарды салыштырып орток бир чечимге келиши көп убакытты талап кылат. Бул убакыт бою аары тобунун башка мүчөлөрү, жогоруда айтылгандай, бир даракта жүзүм шиңгилине окшоп үймөлөктөшүп күтүшөт жана иликтөөчүлөр анык бир чечимге келгенде гана жумушчу аарылардын жол көрсөтүүсү менен жаңы уяны көздөй жөнөшөт.

Аарылардын бул кыймыл-аракеттеринин маанисин жакшыраак түшүнүү үчүн буларды бир-бирден карап чыгуу туура болот. Эң биринчиден, иликтөөчү аарылардын тапкан жеринин ыңгайлуулугун эмнеге карап белгилээрин карайлы.

Иликтөөчү аарылар жаңы орундун жерден бийиктигин, тешиктери бар болсо аларды жамаганга болоорун, ичинин кеңдиги сыяктуу көп жагдайларды эске алуу менен уя издешет. Мындан тышкары, кире бериштин ыңгайлуулугуна өзгөчө көңүл бурушат. Уюктун кире беришинин тешиги ууру аарылар, тыйын чычкандар жана чымчыктар кире албай турганчалык тар, бирок ошол эле учурда бал топтоодон ичин ширеге толтуруп кайткан аарылар эч кыйынчылыксыз кире ала турганчалык кенен болушу керек. Антпесе, азык чогултуп кайткан аарылар уюктун ичине кирүү үчүн күтүүгө мажбур болушат. Уюктун кире беришинин негизинен кичине болушун каалашат. Себеби эгер кире бериш өтө кенен болсо, уюкту коргоо кыйындайт. Ошондой эле, кышында жылуулук жоготуу көп болгондуктан, уюктун температурасын тең салмакта сактоо да кыйын болуп калат.100

Бир жерди аарылар уюк катары колдонушу үчүн талап кылынган өзгөчөлүктөрдүн дагы бири болсо – бул уянын кенендиги. Мисалы, бир дарак коңулун карайлы. Ал жер өтө кенен болсо аарылар уюкту жылытууда кыйналышат. Бирок аарылар уянын кичине болушуна караганда чоң болушун көбүрөөк каалашат. Себеби керексиз бош жерлерди аары чайыры менен толтура алышат. Уянын аянты тар болгондо чоңураак маселелер жаралат. Себеби кампа катары колдонулган аянт дагы тар болгондуктан, кыш үчүн жетиштүү көлөмдө азык жыйнаганга мүмкүнчүлүк болбойт. Бул болсо бүт колонияны өлүмгө алып бара турганчалык олуттуу маселени пайда кылат.101

Дагы бир жагдай болсо уюктун кире беришинин күндү караган бурчу болуп саналат. Белгилүү болгондой, кире бериши түндүктү караган бир жер суугураак болгону үчүн жашаганга ыңгайсыз болот. Иликтөөчү аарылар жаңы уюкту издөөдө бул маанилүү жагдайды дагы эске алышат.102

Иликтөөнүн натыйжасында ылайыктуу көрүлгөн жерди тапкан иликтөөчү аарылар ал жерди гүлдү белгилеп койчу жыттары менен белгилеп коюшат. Аарылар белгилүү убакытка жыт баштыкчаларын ачып коюп жаңы уюк ордунда жүрүшөт жана ушундайча колониянын жытын жаңы конушка сиңиришет.103

Колония жаңы конушка жөнөйт

Иликтөөчү аарылар белгилүү убакыттан соң колония аларды күтүп жаткан жерге барып, тапкан конушун бий аркылуу курдаштарына көрсөтүшөт. Бул бий аарылардын азык жайгашкан жерди көрсөтүүдө колдонгон бийи менен бирдей. Уюк жасаганга ыңгайлуу деп табылган жердин багыты сегиз санына окшогон бийдин аарынын түз сызыктын үстүндө оңду-солду көздөй чайпалган бөлүгү аркылуу көрсөтүлөт. Табылган жердин уюк жасаганга ыңгайлуулугу бийдин күчү менен чагылдырылат. Аарылар бүт шарттарга ылайыктуу, идеалдуу бир конуш тапканда жарым саат же бир саатка чейин бийлеши мүмкүн. Эгер табылган жер анчалык ыңгайлуу болбосо, аарылардын бийи көңүлсүзүрөөк болот.104

Аарылар баары чогуу бир тарапты көздөй бир заматта жөнөп калышпайт. Себеби иликтөөчү аарылар канчалаган километр квадраттык аянтты иликтеген болот жана ар бир иликтөөчү топ кайтып келгенде ар кайсы жерди колонияга сунушташат. Колония турган жерде бир учурда бир канча топ аары бийлеши мүмкүн. Кээде ал топтордун ар бири ар кайсы багытты көрсөтөт.105

Иликтөөчү аарылардын бийи күтүп турган топтон кээ бир аарылардын сүрөттөлгөн багытты көздөй учуп жөнөшүнө чейин уланат. Ал аарылар иликтөөчү аарылар колониянын жытын калтырган жерди тапканга чейин издөөнү улантышат. Эң ыңгайлуу конушту көбүрөөк аары зыярат кылат жана натыйжада колониянын жыты ал аймакка жакшылап сиңет.106

Жүзүм шиңгилиндей болуп үймөлөктөшкөн аарылар эң кеч бир жуманын ичинде толугу менен тарашат жана жаңы конушун көздөй чогуулай учушат. Колония абада учуп жөнөгөндө, жаңы конушка көнүп калган аарылар топко чыгарган жыттары аркылуу жол башчылык кылышат жана аары тобу башка эч бир маалыматка муктаж болбостон конушуна жетип алат. Эне аары дагы сөзсүз бул топ менен бирге учушу керек. Себеби колонияны эне аары чогуу кармап турат. Эне аары колония менен бирге болбосо, аары тобу жаңылып, мурдакы мекенине кайра кайтат.107

Көрүнүп тургандай, аарылардын жаңы бир колония түзүүдө кылган бүт кыймыл-аракеттери өтө акылдуу. Жана бул процесстеги аарылардын план түзүү, ой жүгүртүп тандоо жасоо сыяктуу өзгөчөлүктөрү сөзсүз бир акылды талап кылат. Бирок аарылардын өзүнүн бир акылы бар деп айтууга болбойт. Жогоруда да айтылгандай, аарылар болгону бир канча сантиметрлик бир чымын-чиркей түрү болуп саналат. Мээлери өтө кичинекей. Бул айтылгандардын баарын акылы жана логикасы бар адамдар жасаса кадыресе көрүнүш катары кабыл ала алмакпыз. Бирок булардын баарын аарылар жасап жаткандыктан, муну бир ойлонуп көрүү зарыл.

Бул жандыктар мынчалык терең пландарды кантип түзө алышат? Булар акылы жана аң-сезими жок жандыктар кокустан үйрөнүп ала турган нерселер эмес. Себеби «үйрөнүү» бир аң-сезимди жана эркти талап кылат. Албетте, аарыларда мындай аң-сезим жана эрк жок. Аларга мындай аң-сезимдүү иш-аракеттерди жасаткан, таң калыштуу акылмандыктарды көрсөттүргөн – чексиз илимдүү Аллах. Аллах бул жандыктарды, бүт башка жандыктар сыяктуу, коргоп карап жана керектүү системаларды аларга үйрөтүп турат. Худ Сүрөсүнүн 56-аятында айтылгандай, «...Ал маңдайынан кармап-көзөмөлдөбөгөн бир дагы жандык жок...».

Мурдакы уюкта кандай окуялар болот...

Бөлүнүү операциясы бүткөн соң аарылардын болжол менен жарымы же жарымынан көбүрөөгү мурдакы уюкта калат.

Уюктагы эне аары жаңы эне аары пайда боло электе уюктан кеткендиктен, негизги уюк белгилүү убакытка эне аарысыз калат. Бирок мындай абал бир канча күнгө гана созулат. Себеби бөлүнүү операциясынан көп өтпөй жаңы эне аарылардын бири жетилип, клеткасынан чыгып уюктагы жаңы жашоосун баштайт.108

Эгер мурдакы эне аары жаңы эне аары талапкерлери клеткадан чыкканга чейин уюкту таштап кетпесе, бул анын улгайганын көрсөтөт. Мындайда мурдакы эне аары жаңы эне аары тарабынан чагып өлтүрүлөт.

Бирок кээде эне аары улгайа элек болгонуна карабастан, аба-ырайынан улам гана уюкту таштап кете албайт. Бул болсо чоң коркунуч туудурушу мүмкүн. Себеби мурдакы эне аары уюкта турганда жаңы бир эне аары пайда болсо, алардын согушаары жана экөөсүнөн биринин сөзсүз өлөөрү анык.

Уюктагы тең салмактуулуктарды буза турган мындай башаламандыктын алдын алуу үчүн болсо аарылар таң калыштуу бир ыкманы колдонушат. Өрчүп жетилип, куурчакчасын жарып сыртка чыгууга аракет кылган эне аары талапкерлеринин клеткасынын капкактарын мурдакыга караганда бекемирээк жаап коюшат. Бирок алар үчүн кичинекей бир тешик ачып коюуну да унутушпайт. Жумушчу аарылар андан соң ошол тешик аркылуу эне аары талапкерлерин багышат.

Бирок маселе муну менен эле чечилип калбайт. Мурдакы эне аары уюкта мурдакыдан активдүүрөөк болуп тынымсыз кыдырууга чыгат. Эгер жаңы эне аарыларды байкап калса, аларды жок кылууну каалайт. Бирок буга жол берилбейт. Жумушчу аарылар эне аары клеткаларынын үстүнө үймөлөктөшүп алышат жана эгер эне аары аларга зыян тийгизүү үчүн жакындаса аны артка түртүшөт.109

Жумушчу аарылардын бүт аракети жаңы эне аарыны жана натыйжада колонияны сактап калууну көздөйт. Ал үчүн бүт ыктымалдыктар эске алынып, көрүлгөн чаралардын натыйжасында эне аарылар сактап калынат.

Кээде бир аары тобу бир канча жолу бөлүнүшү керек болуп калат. Мындайда эгер жаңы жаш эне аары дагы экинчи бөлүнүү үчүн уюктан кете турган болсо, анда жумушчулар ошол замат дагы бир жаңы эне аары чоңойтуп башташат.110

ААРЫЛАР АЛЛАХТЫН ИЛХАМЫ МЕНЕН КЫЙМЫЛДАШАТ

Бул жерге чейин айтылгандардан да көрүнүп тургандай, аарылар жаныбарлар ааламындагы эң таң калыштуу касиеттери бар жандыктардын бири. Өтө сабырдуулук менен чыгарган төөнөгүчтүн башынчалык болгон бал мому менен курган архитектура керемети болгон уюктары, күн сайын эч тажабай личинкаларды жүздөгөн жолу зыярат кылышы, колониясын коргоо үчүн өз жанын аябашы, бал өндүрүү үчүн кылган аракеттери, жаңы колонияны түзүүдөгү жөндөмдөрү, уюктун ичинде толук тынчтыкты орното алышы менен бүт илимпоздорду айран-таң калтырышууда.

Аарылар өз тилдери менен айланаларын анализ кылып, чечимдерди чыгарышат жана аларды ишке ашырышат. Ал чечимдерди абалга жараша өзгөртө алышат. Кыскасы, аарылардын бүт кыймыл-аракеттеринде, бул китепте көп мисалдар аркылуу көрсөтүлгөндөй, курч бир акыл жана аң-сезим бар. Бирок китепте көп жолу айтылгандай, бул аң-сезим менен акыл аарылардын өздөрүнө тиешелүү эмес.

Аллах Куранда бал аарылар жөнүндөгү «Раббиң бал аарыга вахий кылды...» (Нахл Сүрөсү, 68) деген аяты аркылуу бул жандыктардын кыймыл-аракеттеринин, акылдуу иштеринин баарынын Өзүнүн илхамы менен болоорун кабар берген.

Булактар:

90- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.31
91- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.96,303
92- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.46
93- Thomas A.Sebeok, Animal Communication, Indiana Unv. Press, London; s.224-225
94- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auflage, s. 59
95- Thomas A.Sebeok, Animal Communication, Indiana Unv. Press, London; s.237
96- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auflage, s.61
97- Prof. Peter J.B. Slater, The Encyc. of Animal Behaviour, Facts on File Publications, New York, s.120
98- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auflage, s.61
99- T. Seeley, Measurement of Nest Cavity Vol. by the Honey Bee, Behavioral Ecology and Sociobiology 2, 1977
100- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.306-308
101- Prof. Karl von Frisch, Animal Architecture, A Helen and Kurt Wolff Book/Harcourt Brace Jovanavich, Inc. New York and London; s.84-85
102- Ernst Neufert, NEUFERT, çeviren: mimar Abdullah Erkan, Güven Yayıncılık, 30. baskı, 1983, s.534
103- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.230
104- The New Encyclopedia Britannica, Vol.21, 15th edition, 1991, s.663
105- Prof. Karl von Frisch, Tanzsprache und Orientierung der Bienen, Universitat München, Springer Verlag, 1965; s.269-277
106- Prof. Karl von Frisch, Tanzsprache und Orientierung der Bienen, Universitat München, Springer Verlag, 1965; s.269-277
107- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.238
108- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auflage, s.62
109- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.225-226
110- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auflage, s.62